Maikuto fa koto ya N$25 million kwa bazumi isikamulao

0
33

Esme Konstantinus

Windhoek-Muyemeli wa sicaba mwa Namibia (Ombudsman), Advocate John Walters uize, kukaitinga kwa likuta kusebelisa buikupuleli bwabona mwataba ya mulao osaswelwi kungolangiswa kukona kuhafula koto ya N$25 million kwabazumi isikamulao balitou ni liembele.

Kelezo yahae neli kualabela fazakuchincwa kwakalulo ya mulao wa Nature Conservation Amendment Bill mwandu ya milao kafo likwambuyu wa liluko Lanaheňi ni Bupoti, Pohamba Shifeta ukupa kuli kuekeziwe kwa koto ya kuzuma isi kamulao liembele ni litou kuzwa mwa N$200 000 kuisa mwa N$25 million. Kuhatiswa kwamulao kulelezwi kuitahanela kulilimanisa kutulo ya zumo isikamulao ya liemebele ni litou ye ekelize hakalo mwa Namibia. Walters, uize, N$25 million kiyona koto yefeleleza kono khuta isakona kulifisa nihaike N$2.00. Hanizibi kapa muhato wo utabe usabisize bazumi isikamulao kapa cwani. Zibo ya mwabupilo ilulutile kuli, koto yebuima haitibeli batu kupeta likezo za bubangoki.

Muinasipula wa Manaka (Horn) Namibia, katengo kaza naheňi, Jaco Muller, u amuhezi mulelo wa likwambuyu kakutalusa kuli: “Lutabile ahulu mi lwamulumbeka.” Muller ulikile kutalusa kuli, mulao usahatiswa feela kukaba ni chincheho, sina hana ni tumelo yakuli utabe usabisize batu kuzuma isi kamulao. Muzamaisi, ili muyemeli wa mulao mwalitaba zalitukelo zabuntu, kwa University ya Namibia, John Nakuta utalusize kuli, koto kwa bazumi isikamulao iswanela kubonahala kuba silelezo ni muhato wakutibela libangoki kalibaka lakupahama kwa litaba za kuzuma isi kamulao kwa lifolofolo zanaheňi.

“Kisisupo kwa naha kutabela kubata kufelisa mikwa ya kuzuma isi kamulao,”kwatalusa Nakuta. Naekelize kutalusa kuli, nihaike kuli babaiputezi mwalikezo zakuzuma isi kamulao ki bolyaminzi babasakoni kuitukulula kwa likoto ze, kono kuzuma isikamulao kikezo yaswalisano, kamo baeteleli mwa litaba mo bapanga mali amaňata ahulu. Hakitato ya sicaba kubona likoto zeli fafasi ni milatu yalitolongo yemikuswani kuno fiwa kwa libangoki, kwa tiseza Nakuta.

Naekelize kutalusa kuli, lilimo zatolongo zamulatu wa bubulai halibapanyiwi ni mutu ya bulaile sembele kapa tou sina kubulaya mutu mwa Namibia hakusina mulao wo talusa buima bwamulatu wa bubulai. Kuitingile kumuatuli wa mulao kufa koto yeswanela kakuya kataba moinezi. “Kacwalo likwambuyu ni sikwata sahae, bana nimabaka akupahamisa likoto zepahami ni tolongo yebukiti,” kwa ekeza Nakuta. Hana yala kakalezo ya mulao mwandu ya mulao Labubeli, Shifeta uize, yena mutu ya tafumaneha sihulu ni lifolofolo zesilelelizwe utafiwa mulatu wa N$10 million isiňi N$20 000 yeli kwateni cwanuňu fa, ni kulatelwa mwasitokisi lilimo zeketalizoho. Milatu ya kuzuma zesilelelizwe itaekezwa kuzwa mwa N$ 4 000 mwanako ya cwale kuya mwa N$500 000 ni tolongo ya lilimo zene kuya kuze ketalizoho, mi kuzemwi kaufela utaekeza kuzwa mwa N$2 000 kuisa mwa N$ 500 000 ni tolongo yalilimo zene kuisa kuzeketalizoho. Shifeta uize: “Likoto zebeilwe lizamaelela ni likoto zeli mwalinaha zelimabapa niluna.”

Shifeta uize, mulao ulela kuekeza milatu ya namungelele yeli fa N$250 kuitisa mwa N$6 000 ni tolongo ya likweli zetalu kuisa kuze silela kwasifosi sapili. Kacwalo lifosi zemwi litafiwanga milatu ya N$12 000 kuzwa mwa N$5 00 yeli kwateni cwanuňu fa, ni tolongo ya likweli zesilela kuisa kuze lishumi kazepeli.

Utalusize kuli, likezo zakuzuma litou ni liembele kinto ye ekezeha ahulu mwa Africa, mi Namibia kiyazemwi hamohocwalo ni likwata zeitukiselize kushelisa-shelisa manaka a litou kakusebelisa zibo yeipitezi ahulu kulibisa kwa misika yeli kwande anaha. Haiba mayemo akuzuma manaka alitou ni liembele hamoho cwalo ni kamaiso ya kwa shelisa-shelisa inge isa kutisezwi fafasi, kutakutiseza fafasi palo ya zona lifolofolo ze zepli,” atalusa.

Kuzwateni, litaba zabubangoki ze, litakutiseza fafasi bupoti ni bunjebwe sina sicaba saluna samwamahae habafumana lituwelo zabona kuzanaheňi,” a ekeza. Na ize, Namibia kimunzi wa liembele ze 2 700, yabubeli kwapalo ya liembelo mwalifasi mubu.

Nihakuli-cwalo mwa 2014, naha imaibile liembele ze 61, mwa 2015 ze 91 ni 63 mwa 2016, sesitisize kuyundisa ahulu palo ya liembele mwa Etosha National Park. Mwahala alitou ze 22 000, Namibia isinyehezwi litou ze 78 mwa 2014, 49 mwa 2015 kubeya101 mwa 2016 mi zeo liezahezi ahulu-hulu mwa Bwabwata National Park mi nelipetwa ki mazwahule kaswalisano ni bana banaha Namibia.

Shifeta hape upatuluzi kuli, mizeko yefita fa 260 kiyenekwaluzwi mwa 2016 kuamana nikubulaya litou ni liembele, kungelela-cwalo ni kufumaneha niona ni mwakuiponda mwa litekisano za manaka aliembele ni litou kwande anaha.

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here