Muso ka Likolo la Mubu unze u patehile ni lin`olisa la simubuso la  liswanelo za kuluwa mubu wa sizo ka kusebelisa Mulao wa Mubu wa Sizo wa silimo sale sa 2002 sihulu haa kuamwa kaza mahekitasi a 20. Luna ba mutende o nelu kile lwa ikopanya niba Likolo la Mubu kuli lu kone kuutwa litaba kaufeela ka butungi sihulu ha kubulelwa kaza mahekisati a 20 kwa mubu wa sizo.

Seku fitile lilimo ze lishumi kuzwa Mulao o wa Mubu wa Sizo u hatiswa, mi nto ya butokwa ku ona Mulao o wa Mubu wa Sizo I ama ahulu kaza mahekitasi a 20. Hake mulu taluseze ka butungi kaze si-iputezi kuona Mulao o sihulu kaza mahekitasi a 20?
Kalabo ka kutatulula hanyinyani:

Mulao wa Kucinca Mubu wa Sizo ne u kilwe wa hatiswa kapa mane kuamuhelwa mwa silimo sale sa 2002 kono ne u tilo kala feela kusebeliswa mwa silimo sa 2003 mwa kweli ya Yowa hane ina ni mazazi a 24.

b. Mahekitasi a 20 ni kukutela fafasi ki ana lumelezwi kuli ki a ta fiwa kapa mane ku konwa kun`oliswa simubuso batu haba fiwa liswanelano za kuluwa mubu wa sizo wa ‘maino’.

c. Batu basa kona kun`olisa mubu wa sizo o fitelela mahekitasi a 20 kono Likwambuyu wa Likolo la Mubu u swanelwa kulemuswa mwa lin`olisa leli swana sina le ili kuli ni yena a kone kuitekula kaza mapampili ni bupaki bwa susuezo bwa kupo ye cwalo, pili a sika nyatela kale liswanelo ze cwalo za mubu wa sizo o.

d. Mulao u lumelela mahekitasi a 20 a maino fa mubu kaufeela wa sizo mwa naha kono Mulao o Munca wa Kun`olisa Mubu wa Sizo usa fa maata ku Likwambuyu ku kona kucinca ona mahekitasi a kaku a paheka kapa mane kuakutisa mwa mulaho mi hape usa lumelelwa kueza cwalo ka kutalima kaza sibaka ni palo ya sicaba ko mubu o cwalo u fumaneha ten`i, ni kuli ya kupa kapa mane kun`olisa mubu o cwalo una ni mubu o mun`wi kusili kapa awa.

e.     Mwanako ya cwale, mahekitasi a 20 ki a lumelezwi mi ngambolo ye ya toho ye, se konilwe kuikambotwa kuyona kuzwa silimo sale sa 2003 kono haku sika fumaneha kale tatululo ye swanela ye lumelana ni mihupulo ya sicaba sa naha kacwalo ba Likolo la Mubu basa patehile ni yona ngambolo ni lituto za Mulao o ka mulelo wa kuotolola lika kaufeela.
Halu ikambota ka mahekitasi a 20 kanti lu talusa n`i luli? Lutalusa kuli mutu ni mutu u lumelezwi kuba ni mahekitasi a 20 a mubu wa sizo a maino nji?

Mubu o mutu a lumelezwi kuina ni kusebelisa kinto ye eziwa ni kuitekulwa kiba Khuta ya Sizo ko mubu o cwalo u fumaneha ten`i ka swalisano ni tumelano yaba Katengo ka Ketelelo ya Mubu wa Sizo.
Kacwalo haki mutu ni mutu ya lumelezwi kuba ni mahekitasi a 20 ni kuli haki seo Mulao o Munca wa Kucinca Mubu wa Sizo u patalaza kasona.

Kakuya ka Mulao o Munca wa Kucinca Mubu wa Sizo, mahekitasi a 20 ki a mafelelezo a konwa kufiwa kuli mutu kapa mane lubasi lu kone kufumana maino ka bupaki tota inge kusa kupiwi kuli Likwambuyu wa Likolo la Mubu a konwe kubiziwa ni kunyatela kupo ye cwalo (mubale kalulo 23 ya Kucinca Mulao wa Sizo, 2002, No 5).

Mutu kaufeela ya kupa kun`olisa mubu wa sizo o fitelela mahekitasi a 20, u swanela kueza cwalo ka kuba ni lin`oli la bupaki leli zwelela ku Likwambuyu wa Likolo la Mubu ili lin`olo leli supeza kapa kulumelela kuli mutu ya cwalo u konwa kufiwa mubu o cwalo simubuso.

Haiba mutu inge  a kupa lin`olisa la mubu o fitelela mahekitasi a 20, Mulena kapa mane Khuta ya Sizo I swanela kuisa kupo ye cwalo ku Likwambuyu wa Likolo la Mubu ka kufa mabaka ni bupaki bobu tezi kuli kanti hee mutu ya cwalo ha bata mahekitasi a fitelela a 20 kin`i ka susuezo ye tuna.
Mwa libaka ni likiliti zen`wi, hakuna mubu o mun`ata o lumelela man`i ni man`i kuli a kone kuluwa sanda sa mubu wa mahekitasi a 20 mwa naha mo.

Kanti he kukona kukonahala cwan`i sihulu mwa libaka za matakanyani zena ni batu baba n`ata ni sibaka nyana kuli mane mutu ni mutu a konwe kufiwa mahekitasi a 20?
Sina hase kupatalalizwe kale, mahekitasi a 20 na kilwe a fiwa kuba mahekitasi a mafelelezo a konwa kufiwa ku mutu a nosi, ba ban`wi ba konwa kufiwa mwatasa mahekitasi a 20 ao, ili kuli ku konwe kufiwa kapa mane kuabelwa mubu wa sizo ka kulikanelela. Kiba Khuta ya Sizo baba fa liswanelo za mubu wa sizo ka swalisano, sebelisano ni ketelelo ya Katengo ka Mubu wa Sizo kubeya Likolo la Mubu.

Muso ka Likolo la Mubu u tabela kubona muyahi ni muyahi inge a tabile kuli una ni mubu wa maino ka mapampili a bupaki bwa liswanelo ze cwalo za kuluwa mubu.
Kika ona mulelo o Muso hane u boni kuli u hatise Mulao o Munca wa Kucinca Mubu wa Sizo.

Neli mwa lilimo ze felile mo Likolo la Mubu neli kile la hatisa purojekiti ye zibahala ka lin`olisa la liswanelo za kuluwa mubu wa sizo ili mo Likolo litabela kubona muyahi ni muyahi inge ana ni liswanelo za kuluwa mubu ka kun`oliswa simubuso ni kufiwa mapampili a bupaki bobu cwalo.

Kakubona kuli kuna ni palo ya batu ye pahami ahulu mwa sibaka za matakanyani, Muso ne u kile wa bona butokwa bwa kuzwiseza pili zona libaka ze mwa mingendenge kaufeela ya ona ya zwelopili ka kusebelisa mubu wa sizo ono sa itusiswi ka kuba masimu a matuna hanyinyani a njimo ye pahami ye lela kutulo sakata.

Muso hape ka Likolo la Mubu, usa fa sibaka kwa batu baba tokwa sanda sa mubu o mun`ata kuli ba konwe kufiwa buino bo bunca mwa masimu a cwalo a zwiselizwepili ki mingendenge ya Muso.

Mingendenge ya kufa maino a manca kwa bayahi ni kuzwisezapili libaka za matakanyani zene sa itusiswi ki sicaba lita fa bayahi ba naha sihulu mwa libaka za matakanyani sibaka sa kupila ka kozo isi kupila ka kutitihana fa sanda sa mubu o munyinyani.
Ba Likolo la Mubu, hake mulu keniseze fa mahekitasi a 20 a, ki mahekitasi a mutu ali mun`wi ni lubasi lwa hae feela kapa ki mahekitasi a swanelwa kusebeliswa ki mutu ni lubasi lwa hae kubeya mafulisezo a limunanu za hae nji?

Kakuya ka Mulao wa Kucinca Mubu wa Sizo, mahekitasi a 20 ki a maino ni kulima. Nihaike kulima kuta talusa kuli mubu u itusiswe ka kuba mafulelo a limunanu, mingendnge yen`wi ya njimo, mayahelo a mulaka ni sibaka sa kunwela mezi a limunanu hala zen`wi, mafulisezo kapa mane sibaka seo limunanu li kona kufulela ten`i si konwa kuba se sin`wi kwande ya mahekitasi ani a 20 ni limunanu zen`wi.

Kacwalo, mahekitasi a 20 ki a maino feela ni njimo ya lico ze cwale ka mauza ni mbonyi hala lico zen`wi.
Musebezi kapa mane ona mungendenge o wa kufa mahekitasi a 20 unze u zamaya cwan`i mwa likiliti za naha?

Musebezi oso ezizwe cwale hakuamwa kaza lin`olisa za liswanelo za kufa mubu wa sizo (mubu ono kilwe wa fiwa kiwa mahekitasi a mwa tasa 20 ha o mun`wi mubu ona no fitelela ona mahekitasi ani) u swana sina cwana: palo ye likana 20 000 ya liswanelo za kuluwa mubu wa sizo se konilwe kun`oliswa simubuso mi masetifiketi ni ona sa konilwe kufiwa haa mwa nako ye swana palo ye likana 30 000 ya liswanelo za kuluwa mubu ze amuhezwi ni kunitifazwa mi se litezi feela kufiwa mapampili kaufeela.
Liswanelo za kuluwa mubu wa sizo neli n`olisizwe mwa likiliti kaufeela za naha kono ka bumai neli sika n`oliswa mwa sikiliti sa Khomas ni Kavango. Mwa musulo wa mashilin`i a silimo se, Likolo la Mubu li lela kusebeza katata ili kuli ku konwe kun`oliswa palo ye pahami.

Haiba lika kaufeela inge li zamaya sina kamo kulelezwi, lipesenti ze likana 25 za liswanelo za kuluwa mubu wa sizo lita n`oliswa kwa mafelo a musulo wa mashilin`i a silimo se mwa kweli ya Liatamani mwa silimo se sitaha.
Likolo hape li lela kuli kwa mafelo a ona musulo wa sona silimo se kuisa mwa silimo se sitaha, lin`olisa lita be li fitile kwa

maungulo mwa likiliti ze cwale ka Hardap, Karas, Erongo ni Oshana.
Mwa silimo sesi latelela, Likolo li lela kufeza lin`olisa leli swana mwa likiliti ze cwale ka Omusati, Caprivi, Oshikoto ni Ohangwena. Mwa musulo wa silimo sale sa 2013-2014, Likolo li lela kufeza mungendenge o kaufeela wa kun`olisa liswanelo za kuluwa mubu wa sizo mwa naha kaufeela ni kubona kuli mubu kaufeela u n`olisizwe simubuso.

Mwa likweli ze felile, sikwata sa maofisa ba Likolo la Mubu ni Buino bwa Sicaba nesi bonwi inge si potela likiliti ze shelana za naha ka mulelo kapa mane musebezi ona wo wa kun`olisa mubu. Hake mulu taluseza ka yona misipili ye kapa lola lieto le? Libaka zese potezwi? Ni musebezi tota wa yona misipili ye? Ni kuli misipili ya simubuso ye, ne zamaile hande kapa cwan`i?

Kwa lineku le linde, musebezi wa kun`olisa liswanelo za mubu mwa mutulo wa naha (libaka za kale zene zibahala ka Oshivamboland) linze li zamaya hande. Musebezi se u nolofalizwe ki maswaniso ana ngelwa mwa mbyumbyulu mwa lilimo ze felile mi ki maswaniso a supeza libaka ni miseto ye shelana mwa mutulo ili nto yese tisize kuli mane musebezi u kone kuankufa ka lubilo lolu zielile ni kufita.

Musebelezo wa mwa mutulo ka kusebelisa maswaniso a supeza miseto ni minzi ye fumaneha mwa sikiliti ili maswaniso ana kilwe a ngelwa mwa mbyumbyulu kutuha u sebelisa hape ni mwa sikiliti sa Kavango ni libaka zen`wi za sikiliti sa Caprivi (kono mwa libaka ze tasezwangwa ahulu ki munda kuta tatafala hanyinyani).

Kwa likiliti ze fumanha fahala naha kutatafezi hanyinyani kueza lin`olisa le kakuli miseto ki ye sikai ye aluhanya mubu o wela mwa ketelelo ya Likhuta ya Sizo ni mubu o wela mwa ketelelo ya tutengo twa litolopo nto yese tisize kuli mane mwa sikiltii sa Kavango, Likhuta zen`wi za Sizo li hane kun`olisa Liswaniso za mubu kwa bayahi baken`i sa mabaka a shelana nihaikenge mwa nako ya cwale kunze kupatehilwe ni kufumanwa tatululo kwa matata a kaufeela.

Lin`olisa kaufeela neli kaile ka bunya kuzwa silimo sale sa 2008 kono mwa lilimo ze tatama lipalo linze li sweli kuno nanuha hanyinyani.

Mwa tasi mo kuna ni lipalo kaufeela za kamo lin`olisa seli konile kuzamaela kuzwa silimo sale Mulao wa Kucinca Mubu wa Sizo u amuhelwa ni kusebeliswa simubuso.
f.     2003-2008,    2000
g.   2008-2009,    5000
h.   2009-2010,  10000
i.      2010-2011,  20000

Lipalo za lin`olisa ze kaufeela, ki lipalo ze ekezanga ka silimo ni silimo. Mwa musulo wa mashilin`i a silimo se kuisa silimo se sitaha, kuna ni palo ye likana 50 000 kuisa 80 000 ya liswanelo za kuluwa mubu ze swanelwa kun`oliswa (lipalo ze li kopanya cwalo ni liswanelo za kuluwa mubu ka kulumelelwa ka mulao swalelele kufitela tumelano ye cwalo ifela).

Ka mulelo wa kubona kuli lika kaufeela li zamaya hande, ba katengo ka National Planning Commission seba file musulo nyana wa mashilin`i kwa mungendenge o lela kulilimanisa palo ya batu baba sa sebezi ni kunanula sifumu ka kufa misebezi kwa palo ya batu ba likana 79 ili batu ba n`ambekelo kwa palo ya batu baba sweli kuno peta musebezi o cwale. Batu ba banze ba sweli kuno keniswa misebezi mwa nako ya cwale. Mungendenge o swanela kutusa sicaba ka misebezi ni kunanula sifumu sa naha u zibahala ka puo ya sikuwa ka Targeted Intervention Program for Employment and Economic Growth (TIPEEG).

Ki lika man`i zende ni ze maswe zeo Likolo seli konile kubona mwa mbalamaniso ya mungendenge o wa lin`olisa le kaufeela sihulu hane kupotezwi likiliti ze shelana za naha cwale?

Niha lu eza musebezi o wa lin`olisa za liswanelo za kuluwa mubu wa sizo, ze patalalizwe mwa tasi mo ni zona li swelwi kuno petiwa cwale ka kulatela ona Mulao o Munca o wa Kucinca Mubu wa Sizo:

a. Sina hase lu patalalize, mwa nako ya cwale kuna ni Tutengo twa  Ketelelo ya Mubu wa Sizo tuto 12 totu peta musebezi o ni Likhuta za  Sizo.  Tutengo to tuta konkelwa hape mane ni kufiwa maata a  musebezi o swana hape mwa kweli ya Sope haina ni mazazi a  malalu silimo se sitaha mi kutabe  kubile lwa bulalu tona Tutengo to inge tu nkokwelwa kuzwa silimo sale  Mulao  u  amuhelwa

b. Likupo kaufeela kuamana ni tekulo yene kilwe ya hatisa ni kungiwa ki Khuta ya Sizo kapa mane Katengo ka Ketelelo ya Mubu wa Sizo linze li tatululwa ki Likolo la Mubu kubeya Likhuta za putako ze sweli kuno hatiswa ki Likolo kuli li kone kutalima fa zona likupo ni linonge ze shelana ze kuamana ni tekulo kapa mane katulo yene konilwe kufiwa ki Khuta ya Sizo kapa mane Katengo kaka Okamezi Mubu wa Sizo.

c.    Tuto ni liseli kuamana miseto ni makwakwa a sika lumelelwa mwa mubu wa sizo linze li swelwi kuno fiwa ka kutiiseza cwale.
d.   Mubu ka tumelano ya mulao kufitela tumelano yeo ifela wa kusebelisa mubu ka njimo unze u swelwi kuno ketiwa ni kufiwa.
e.  Bayahi baba sweli kuno kupa mubu wa kusebelisa kwa njimo ka mulao kufitela tumelano yeo I fela banze ba talimiwa ni kufiwa kiba Tutengo twa Ketelelo ya Mubu wa Sizo ni kufiwa mubu o cwalo mwa libaka ze swanela lika hali zamaya hande kwa lineku la bona bayahi baba cwalo.

Kusana ni palo ya batu ba libaka za matakanyani baba sa lumelani li mahekitasi a 20 a, a sweli kuno fiwa mane cwalo ni lin`olisa kaufeela, kanti kin`i haku bonahala sina cwana mi mina ba Likolo mu lela cwan`i kubona kuli mungendenge kaufeela u amuhelwa ka mazoho a mabeli mwa libaka zeo mwa nako ya cwale ni mwa bukamuso?

Kwa lineku la minzi kapa mane bayahi baba sa lumelani ni ona mahekitasi a 20 a, selu boni kuli butata bo sebu tisizwe ki mabaka a shelana hala ona mabaka a, ki kusa utwisisa ze patalalizwe mwa Mulao wani ni ze lelwa kufumanwa ki Muso.

Selu fumani kuli Mulao ne u sika tolokiwa hande mwa mishobo yen`wi. Libaka leli n`wi kila kuli mabasi a man`wi ha lumelani ni tifo ya mashilin`i a likana N$75.00 a kun`olisa mubu o simubuso. Kulifela  mubu neli nto yene eziwa ni kale ni Likhuta zen`wi za Sizo haa kwa lineku le lin`wi ita ba nto yenca mwa libaka zen`wi za naha.

Ka ona mabaka a, mungendenge wa tuto ni liseli ni kutolokela sicaba kaza butokwa ni bunde bwa kun`olisa mubu wa sizo uta hatiswa kusona silimo se.